ابیانه یکی از روستاهای خاص و دیدنی نطنز در استان اصفهان است که نه‌تنها بین گردشگران داخلی، بلکه بین گردشگران خارجی نیز طرفدار دارد و اغلب سوژه عکاسی آن‌ها می‌شود. ابیانه از معدود روستاهای ایران است که مردم بومی همچنان پوشش سنتی خود را بر تن می‌کنند و آن را حفظ کرده‌اند. رنگ سرخ ساختمان‌های کهن روستا که در شیب دامنه خاکستری کوه قرار گرفته‌اند، جذابیتی دوچندان به ابیانه بخشیده‌اند. در واقع ترکیب کوچه‌های تودرتو، بناهای تاریخی گوناگون، پنجره‌های هندسی، در‌های منبت‌کاری و… برای هر بیننده‌ای دیدنی و جذاب است. 

از آنجا که این روستای توریستی امکانات اقامتی خوبی برای مسافران فراهم کرده است، به‌راحتی می‌توانید در آن خوش بگذرانید و شبی را کنار مردم بومی سپری کنید. اگر برای سفر به ابیانه و دیدن جاذبه‌های آن ترغیب شده‌اید، این مقاله را از دست ندهید.

ابیانه کاشان

روستای ابیانه یکی از مکان های کاشان است که علاوه بر آثار و بناهای تاریخی‌، موقعیت جغرافیای عالی دارد و در منطقه‌ای خوش‌آب‌وهوا قرار گرفته است. به ابیانه در زبان محلی «ویونا» (Viuna) گفته می‌شد که ریشه این کلمه از دو واژه «وی» و «ویانه» به‌معنای بیدستان تشکیل شده است؛ با گذر زمان این اسم به اویانه و بعدها به ابیانه تغییر کرده است.

زندگی مردم بومی از راه کشاورزی، باغداری و دامداری می‌گذرد که با روش سنتی انجام می‌شود. زنان ابیانه نقش موثری در مشارکت با مردها در امور اقتصادی دارند. هفت رشته قنات این روستا برای آبیاری مزارع و باغ‌ها به کار می‌رود که محصولاتی همچون گندم، جو، سیب‏‌زمینی و انواع میوه نظیر سیب، آلو، گلابی، زردآلو، بادام و گردو دارند. قالی‌بافی نیز یکی دیگر از راه‌های امرار معاش در ابیانه محسوب می‌شود که در سال‌های اخیر رواج یافته و منجر به برپایی حدود ۳۰ کارگاه قالی‌بافی شده است. با این حال گیوه ‌بافی که روزگاری از مشاغل پردرآمد زنان روستا به حساب می‌آمد، امروزه تاحدی از رونق افتاده است.

ارتفاع روستای ابیانه از سطح دریا به ۲,۲۲۲ متر می‌رسد و از همین رو دارای آب‌وهوای سرد و معتدل است؛ ضمن اینکه یکی از بلندترین نقاط مسکونی در ایران به شمار می‌رود. کوهپایه‌هایی در اطراف روستا وجود دارد که همچون سپری طبیعی از آن در برابر عوامل نامساعد محیطی محافظت می‌کنند. وجود چشمه‌سارها و رودخانه‌ای کوچک منجر به گسترش بیشه‌زارها و مزارع شده‌اند و با وجود شرایط اقلیمی کویری، این منطقه از هوای مساعد و خوبی برخوردار است و تابستان‌های نسبتا گرم و زمستان‌های سردی دارد.

بافت روستا، فرم سازه‌ها و نوع مصالح به‌کاررفته در آن‌ها نیز تحت‌تاثیر همین موضوع، باعث شکل‌گیری روستایی پلکانی با بافتی متراکم و بناهای متصل به هم شده است که کوهپایه در شمال، روستا در وسط و مزارع در جنوب و شرق آن قرار گرفته‌اند. سازه‌ها و بازشوها نیز رو به دره و پشت به کوهپایه ساخته شده‌اند. ضمن اینکه معابر اصلی روستای ابیانه در راستای خط تراز زمین قرار دارند و معابر فرعی در راستای شیب زمین طراحی شده‌اند. ابیانه از سه محله «پل» و «یسمون» به‌عنوان محله‌های بالاده و «هرده» واقع در شرق ده تشکیل می‌شود؛ هرچند ساخت‌وسازهای جدیدی در محله‌های زیارتگاه و پنجه علی واقع در غرب و ورودی غربی روستا نیز انجام شده است.

کوهستانی بودن این منطقه و همین طور فاصله نسبتا زیاد از مراکز پرجمعیت، این مزیت را داشته است که مردم، بسیاری از آداب‌ورسوم سنتی، زبان و لهجه قدیم و لباس‌های رنگارنگ خود را به‌خوبی حفظ کرده‌اند. لباس‌ سنتی مردان ابیانه شامل شلوار گشاد و درازی از پارچه سیاه و برای زنان شامل پیراهن بلندی با پارچه‏‌های گلدار و چارقد سفیدرنگ می‌شود که هنوز هم میان مردم رواج دارد و روی آن‌ تعصب دارند.

ابیانه کجاست؟

روستای ابیانه در دامنه کوه کرکس قرار گرفته است و در ۴۰ کیلومتری شمال غرب نطنز و ۷۰ کیلومتری جنوب کاشان در استان اصفهان، همچون نگینی می‌درخشد. با راه‌‌اندازی اتوبان کاشان-نطنز-اصفهان در سال‌های اخیر، گردشگران به‌راحتی می‌توانند به ابیانه دسترسی داشته باشند.

استفاده از اتوبان خلیج فارس که قم را به اصفهان وصل می‌کند، یکی از بهترین راه‌های دسترسی به ابیانه است. پس از کاشان وارد خروجی ابیانه شوید که با عبور از روستاهای هنجن، یارند، کمجان، برزه و طره، در نهایت به ابیانه می‌رسد.

  • آدرس: اصفهان، نطنز، روستای ابیانه

معماری خانه های ابیانه

همه خانه‏‌های روستا روی دامنه کوه کرکس در شمال رودخانه برزرود ساخته شده‌اند و معماری درخور توجهی دارند؛ چراکه درست مثل خانه‌های پلکانی ماسوله، پشت بام مسطح خانه‏‌های پایینی بدون اینکه هیچ دیواری دور آن‌ها‌ باشد، به‌عنوان حیاط خانه‏‌های بالایی عمل می‌کنند. به همین دلیل این روستا به‌صورت چند طبقه‌ای به نظر می‌رسد. ‏

اتاق خانه‌ها دارای پنجره‌‏های چوبی ارسی است و در اکثر آن‌ها ایوان‌ها و طارمی‌های چوبی پیش‌آمده به چشم می‌خورد که به‌دلیل قرارگیری در کوچه‌های تنگ و باریک، منظره دیدنی و جالبی به وجود آورده‌اند. دیوارهای خشتی ضخیم خانه‌ها مانند یک خازن حرارتی هستند و در طول شبانه‌روز مانع از نوسان زیاد حرارت می‌شوند. از آنجا که بازشوها فقط در یک طرف سازه قرار دارند، اهالی برای تامین نور و تهویه، نورگیر سقفی برای خانه‌های خود تعبیه کرده‌اند.

یکی از جذابیت‌های خانه‌ها، رنگ سرخ نمای خارجی دیوار آن‌ها است که با خاک سرخ متعلق به معدن مجاور روستا پوشیده شده است. خاصیت خاک سرخ در این است که هرچه بیشتر باران بخورد، محکم‌تر می‌شود؛ درست مانند مردم بومی این روستا که در برابر حوادث طبیعی به صبوری کوه و سرسختی صخره بوده‌اند و آن‌چنان به سنت و معماری و یادگاری‌های اجداد خود عشق می‌ورزند که آن‌ها را تاکنون حفظ کرده‌اند.

بافت خانه‌های ابیانه به‌شکل حلزونی طراحی شده است

بافت خانه‌های روستا به‌صورت «حلزونی» است و قدمت آن‌ها به دوره‌های سلجوقی، صفوی و قاجار برمی‌گردد. در اصل کوچه‌های روستا به‌منظور شکستن قدرت باد، به‌صورت باریک و کج‌ومعوج و بدون بن‌بست طراحی شده‌اند و قدم‌زدن در آن‌ها و مست‌شدن در بوی خاک این کوچه‌ها، برای هر گردشگری جذابیت دارد. 

خانه‌هایی که متعلق به دوره سلجوقی هستند، حیاط ندارند و ایوانی به ارتفاع پنج متر در ضلع جنوبی آن‌ها به چشم می‌خورد. این خانه‌ها، فضای بازی به‌شکل حیاط مسقف به نام صفه نام دارند که از آن‌ها برای برنامه‌های مختلف از جمله عروسی و عزا استفاده می‌شود؛ علاوه بر این، اتاق خانه‌ها در اطراف صفه ساخته شده‌اند.

برخی خانه‌ها نیز به دوره صفوی تعلق دارند و خانه‌های چهار صفه‌ای در آن‌ها بیشتر دیده می‌شود. در کنار قرینه‌سازی موجود در این خانه‌ها، تزیینات داخلی متمایزی در آن‌ها به کار رفته است.

با توجه به دامنه ‏شیب‌دار روستا، امکان ساخت فضاهای موردنیاز خانه‌ها وجود نداشته است و در نتیجه خانواده‌ها برای داشتن انبار، در تپه‏‌های یک کیلومتری روستا، فضای غارمانندی برای خود ایجاد کرده‌اند که از بیرون فقط درهای کوتاهی از آن پیدا است. مردم از این محل برای نگهداری دام، آذوقه زمستانی و اشیای غیرضروری استفاده می‌کنند.

روستای تاریخی ابیانه

قدمت روستای تاریخی ابیانه به‌درستی مشخص نیست؛ هرچند قدمت آن را ۱۵۰۰ سال تخمین می‌زنند که از این نظر یکی از کهن‌ترین مناطق مسکونی در حاشیه دشت کویر ایران به حساب می‌آید.

بافت قدیمی روستا در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی قرار گرفت؛ ضمن اینکه آیین نخل‌گردانی، آیین جغجغه‌زنی و گویش ابیانه در سال ۱۳۹۲ در فهرست آثار معنوی ایران به ثبت رسیدند. آثار و بناهای تاریخی روستا مربوط به دوره‌های تاریخی مختلف از ساسانی و سلجوقی تا صفوی و قاجار می‌شود که از آن جمله می‌توان به «آتشکده هارپاک»، کهن‌ترین اثر تاریخی ابیانه اشاره کرد.

شاید جالب باشد بدانید که شاهان صفوی، بسیاری از نزدیکان آن‌ها و همین طور درباریان که برای ییلاق به نطنز می‌رفتند ترجیح می ‏دادند، در ابیانه اقامت کنند.

آتشکده ابیانه

آتشکده ابیانه را می‌توان قدیمی‌ترین اثر تاریخی روستا دانست که نمونه‌ای از معابد زرتشتی محسوب می‌شود و یک تالار کوچک از طبقه تحتانی آن به جا مانده است. به این آتشکده، «هرپک» می‌گویند که در گویش ابیانه «هِره» به معنی زیر و «پَک» به معنی پله می‌شود. با این حال برخی به نام هرپک اعتقادی ندارند و نام صحیح آن را هارپاک می‌دانند که از چهره‌های مهم در تاریخ هخامنشی و ماد بوده است.

این آتشکده در زمان هخامنشیان ساخته شد؛ اما اوج معماری آن به دوره ساسانیان در ۱۵۰۰ سال پیش برمی‌گردد. این سازه سه طبقه به‌شکل چهار طاقی در راسته اصلی روستا ساخته شده است و امکان دیدن آن از هر طرف وجود دارد.

در مرکز آتشکده، آتش روشنی وجود داشت که علاوه بر احترام به آتش، مسیر کاروان‌ها را روشن می‌کرد. برای روشن نگه‌داشتن آتش از زغال‌سنگ استفاده می‌شد که هم‌اکنون نیز در حوالی روستا به‌وفور یافت می‌شود. طبقه‌ای که مخصوص آداب مذهبی بوده است، در سطح کوچه قرار دارد. سرسرای گنبدی‌شکل این سازه به ‌جایگاه آتش و سایر بخش‌های مرتبط با پرستش راه داشته است.

جاهای دیدنی ابیانه

حمام ها

یک حمام در محله بالا و یک حمام در محله پایین ابیانه قرار دارد که در گذشته مردم از حمام محله خود استفاده می‌کردند. امروزه حمام محله پایین (هرده) خراب شده است و مردم از حمام محله بالا استفاده می‌کنند که هزینه نگهداری و تعمیرات آن از محل هزینه عمومی روستا تامین می‌شود. در گذشته که استفاده از این حمام‌ها رواج داشت، اهالی بومی برای حمام‌رفتن یک تومان هزینه می‌کردند؛ اما غریبه‌ها باید هزینه بیشتری می‌دادند. در آن روزگار زنان محلی یک قرص نان را به‌عنوان هزینه حمام خود به مسئول حمام پرداخت می‌کردند و پسرهای مجرد نیز می‌توانستند تا قبل از ازدواج به‌صورت رایگان به حمام بروند. 

آسیاب ها

در زبان محلی به آسیاب «آره» گفته می‌شود و در ابیانه سه آسیاب با نام‌های «آره هره»، «آره میون» و «آره داریون» وجود دارند. این آسیاب‌ها در غرب روستا در امتداد رودخانه داریون قرار گرفته‌اند و در گذشته به آسیابان مورداعتماد مردم اجاره داده می‌شدند.

کاروان‌سراها و اشترخانه ها

وجود کاروان‌سرا به‌ویژه در مناطق کویری نظیر ابیانه، امری مرسوم بوده؛ هرچند از دو کاروانسرای ابیانه، چیزی جز ویرانه به جا نمانده و سیل آن‌ها را از بین برده است. یکی از این کاروان‌سراها در غرب روستا و دیگری در نزدیکی محل فعلی بانک قرار دارد. علاوه بر این، آثاری از وجود کاروان‌سراهای کوچک در ابیانه به چشم می‌خورد که آن‌ها نیز به سرنوشت سایر کاروان‌سراهای ابیانه دچار و نابود شده‌اند.

اُشترخانه یا شترخانه‌ نیز در ابیانه کم نبوده است و از آن‌ها برای تردد کاروان‌های شتر و استراحتگاه مسافران استفاده می‌شد. این سازه‌ها دارای ساختمانی بزرگ با سقفی بلند بودند که مالک هریک از آن‌ها، فردی ثروتمند بود؛ با این حال برخی از این افراد متمول، شترخانه‌ها را برای ثواب به رایگان در اختیار کاروان‌ها قرار می‌دادند.

شترخون جعفره یا خانه جعفره یکی از این سازه‌های تاریخی است که یک بنای چهارصفه محسوب می‌شود و دارای اتاق‌های متصل به هم در اطراف فضای مرکزی است.

شترخون شیرازی در محله یوسمون و بالاتر از حمام ده، شترخون مظفره پایین‌تر از مسجد پرزله که مهریه یکی از زنان ابیانه بوده و شترخون تقی میر شاه علی معروف به خانه حقیقی درست روبه‌روی مدرسه ده، از دیگر اشترخانه‌های ابیانه هستند.

چشمه ابیانه

چشمه‌های متعددی در روستای ابیانه وجود دارد که به سرسبزی و مزارع گسترده این منطقه منجر شده‌اند.

چشمه رئیسون بالاتر از آسیاب روستا قرار دارد و آب آشامیدنی اهالی را تامین می‌کند. مردم معتقدند از آنجا که این چشمه از پای درخت زرشک جریان می‌یابد، عمر انسان را طولانی‌تر می‌کند.

چشمه دو آبی که در غرب روستا قرار دارد و در تمام طول سال آب دارد، اصلی‌ترین منبع آب ابیانه به شمار می‌رود.

از دیگر چشمه‌های روستای تاریخی ابیانه می‌توان به چشمه یا قنات تاردر، چشمه کرشک، پال همون هره و هینزا اشاره کرد؛ همچنین چشمه‌هایی مثل پی قستان، په کی جا، پاش یووینگا، وشاسیدرا، پاشت لیل و پال هَمُون بالا در جنوب ابیانه وجود دارد که بازدید از آن‌ها خالی از لطف نیست.

ابیانه در پاییز و زمستان

ابیانه هر چهار فصلش زیبا است. علاوه بر فصل بهار که شکوفه زیبای درختان رنگ‌وبوی زندگی را به چهره روستا هدیه می‌دهند و تابستان‌های نسبتا معتدل که چنین هوایی در سایر روستاهای کویری کمتر دیده می‌شود، پاییز هزار رنگ را از دست ندهید که مسیر رسیدن به روستا را تماشایی می‌کند و تجربه‌ای دل‌انگیز برایتان رقم خواهد زد. با فرارسیدن زمستان و پوشیده‌شدن سطح معابر و خانه‌های سرخ‌رنگ با دانه‌های چشم‌نواز برف، چنان منظره جالبی خلق می‌شود که هر گردشگری را به حیرت وا می‌دارد.